Abchazja: kontekst, który każdy odwiedzający Gruzję powinien znać

To nie jest przewodnik turystyczny

Abchazja pojawia się w blogach podróżniczych, niekiedy prezentowana jako awanturnicza destynacja z dala od utartych szlaków: popadające w ruinę radzieckie kurorty, subtropikalne wybrzeże Morza Czarnego, niemal całkowity brak turystów. Zdjęcia bywają uderzające. Rzeczywistość jest bardziej skomplikowana i rzetelne zaangażowanie z tym terytorium wymaga zrozumienia, czym ono jest, jak do tego doszło i co oznacza jego odwiedzenie — prawnie i etycznie.

Niniejszy tekst jest artykułem wyjaśniającym. Nie zachęca do odwiedzin.

Geografia i charakter miejsca

Abchazja zajmuje północno-zachodni kraniec Gruzji, ciągnąc się przez ok. 220 kilometrów wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Czarnego — od rzeki Inguri na południu po rosyjską granicę w Psou na północy. Terytorium graniczy od północy z Wielkim Kaukazem, a od zachodu z morzem. Efektem jest niezwykłe łagodność klimatu: góry blokują zimne, kontynentalne powietrze z północy, a Morze Czarne łagodzi klimat od zachodu, tworząc warunki subtropikalne — wilgotne lata, łagodne zimy, gęste lasy na niższych stokach i roślinność — bambus, eukaliptusy, drzewa cytrynowe — jakiej nie spodziewamy się na tej szerokości geograficznej.

Stolicą jest Suchumi (Sokhumi po gruzińsku; Sukhum po abchasku). Do ważniejszych osad należą Gagra na północy — historyczne miasto kurortowe — oraz Picunda, znana z radzieckiego kompleksu wypoczynkowego. Przed konfliktem z lat 90. terytorium zamieszkiwało ok. 525 000 osób; aktualne szacunki populacji wahają się szeroko, lecz wiarygodne dane sugerują 240 000–270 000 — różnica odzwierciedla nie tylko ofiary śmiertelne, ale i ok. 250 000 etniczych Gruzinów, którzy zostali wypędzeni i nigdy nie powrócili.

Radziecka era kurortów

W całym okresie radzieckim Abchazja była jedną z najbardziej pożądanych destynacji wypoczynkowych w całym ZSRR. Wybrzeże Morza Czarnego oferowało plaże, ciepłą wodę i poczucie egzotyki, trudno dostępnej gdzie indziej w zamkniętym imperium. Stalin — urodzony w Gori, mniej niż 200 kilometrów stąd — miał szczególne przywiązanie do regionu i utrzymywał daczę w Gagrze, której ogrodzenie nadal widać z drogi, choć w różnym stanie zniszczenia. Kompleks wypoczynkowy w Picundzie, ukończony w latach 60., był wzorcowym przykładem radzieckiej architektury modernistycznej: skupisko wieżowców na zalesionym cyplu, zaprojektowanych dla elity związkowej i jej rodzin.

Ta historia nie jest jedynie nostalgią. Zniszczenie tych obiektów — walące się grand-hotele, puste baseny, zarosłe promenady — jest bezpośrednią konsekwencją przemocy, która zakończyła tamtą epokę. Romans, jaki niektórzy podróżni projektują na ruiny, kłóci się z okolicznościami, które je wytworzyły.

Wojna 1992–93 i czystki etniczne

Po upadku Związku Radzieckiego napięcia między abchaskim kierownictwem politycznym a rządem gruzińskim eskalowały gwałtownie. W sierpniu 1992 roku oddziały Gwardii Narodowej Gruzji wkroczyły do Abchazji — rzekomo w celu zabezpieczenia linii kolejowej i ścigania opozycjonistów politycznych — i zajęły Suchumi. Siły abchaskie, od początku wspierane przez ochotników i bojowników z Północnego Kaukazu (a później, co kluczowe, przez rosyjską pomoc wojskową), przeszły do kontrofensywy.

Wojna trwała czternaście miesięcy. Zakończyła się we wrześniu 1993 roku upadkiem Suchumi w ręce sił abchaskich, ucieczką gruzińskiego rządu i jednym z największych przymusowych przesiedleń w postradzieckiej historii. Etnicznie gruzińska ludność — skupiona zwłaszcza w rejonie Gali na południu i wzdłuż całego pasa wybrzeża — została wypędzona niemal w całości. Organizacje praw człowieka, w tym Human Rights Watch, udokumentowały systematyczne zabójstwa, niszczenie mienia i grabieże skierowane przeciwko gruzińskiej ludności cywilnej podczas ofensywy i po niej. Rada Bezpieczeństwa ONZ i wiele organów międzynarodowych zakwalifikowało te zdarzenia jako czystki etniczne.

Wysiedlono ok. 250 000 etniczych Gruzinów. Większość trafiła do właściwej Gruzji — wielu do Tbilisi i okolic, gdzie oni i ich potomkowie pozostają wewnętrznie wysiedlonymi do dziś. Mniejsza liczba pozostała w rejonie Gali, który miał przewagę gruzińskiej ludności i przez lata był areną niestabilnych stosunków. Około 2000 gruzińskich cywilów, którzy schronili się w siedzibie ONZ w Suchumi podczas ostatniego szturmu, oraz prezydent Gruzji Eduard Szewardnadze zostali ewakuowani drogą morską w chwili upadku miasta.

Abchaskie kierownictwo dążyło do niepodległości, a nie do wypędzeń jako celu samego w sobie — lecz środki, którymi go osiągnięto, oraz decyzja o nieumożliwieniu powrotu wysiedlonym Gruzinom, wytworzyły trwającą do dziś demograficzną transformację.

Wojna 2008 i rosyjskie uznanie

Przez piętnaście lat po 1993 roku Abchazja trwała w stanie zamrożonego konfliktu: nieuznanej przez społeczność międzynarodową, gospodarczo izolowanej, nominalnie objętej porozumieniem pokojowym WNP, które większość obserwatorów uważała za nieskuteczne, goszcząc znaczące siły rosyjskie, które stopniowo się tam sformalizowały. Od 2002 roku Rosja wydawała rosyjskie paszporty mieszkańcom Abchazji — praktyka ta miała być później przywoływana dla uzasadnienia interwencji pod pretekstem ochrony rosyjskich obywateli.

W sierpniu 2008 roku pomiędzy Rosją a Gruzją wybuchła wojna w innym okupowanym terytorium — Osetii Południowej. W ciągu kilku dni wojska rosyjskie wkroczyły też do właściwej Gruzji od strony abchaskiej, przekraczając administracyjną linię graniczną i na krótko zajmując Senaki i okolice. Rozejm wynegocjowany przez prezydenta Francji Sarkozy’ego zobowiązywał wojska rosyjskie do powrotu na przedwojenne pozycje w właściwej Gruzji, lecz oddziały te pozostały zarówno w Abchazji, jak i w Osetii Południowej, a ich obecność została następnie sformalizowana.

26 sierpnia 2008 roku Rosja uznała Abchazję za niezależne państwo. Od tamtej pory uznanie to rozszerzyły cztery inne kraje: Nikaragua, Wenezuela, Nauru i Syria. Wszyscy pozostali członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych — w tym partnerzy Gruzji z Unii Europejskiej, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i sąsiednia Turcja — nadal uznają Abchazję za gruzińskie terytorium pod rosyjską okupacją wojskową. Misja Obserwacyjna Unii Europejskiej, powołana po wojnie 2008 roku, działa wzdłuż administracyjnej linii granicznej po gruzińskiej stronie; rosyjskie i południowoosetyjskie władze odmawiają jej dostępu do okupowanych terytoriów.

Życie w dzisiejszej Abchazji

Dzisiejsza ludność Abchazji jest etnicznie mieszana w sposób odzwierciedlający jej historię: Abchazowie, Ormianie (stanowiący znaczną część populacji, zwłaszcza w rejonie Gagry), Rosjanie i niewielka pozostała gruzińska społeczność, skupiona głównie w Gali. Język abchaski — język kaukaski z grupy północno-zachodniej, o znacznej złożoności lingwistycznej, genetycznie niespokrewniony z językiem gruzińskim — jest językiem urzędowym obok rosyjskiego. Gruziński jest zasadniczo nieobecny w przestrzeni publicznej na północ od Gali.

Gospodarczo Abchazja jest uzależniona od rosyjskich dotacji w stopniu, który większość analityków uważa za niemożliwy do utrzymania bez trwałego politycznego powiązania z Moskwą. Rosyjski rubel jest walutą. Rosyjskie emerytury, rosyjskie inwestycje w infrastrukturę i rosyjski ruch turystyczny podtrzymują gospodarkę. Lokalny przemysł jest minimalny. Rolnictwo — cytrusy, orzechy laskowe — funkcjonuje w niektórych obszarach, ale infrastruktura eksportowa nigdy nie odrobiła strat z lat 90.

Kurorty w Gagrze i Picundzie przyciągają rosyjskich turystów w miesiącach letnich, a część obiektów została częściowo odrestaurowana na potrzeby tego rynku. Obraz reszty terytorium to przedłużona stagnacja pokonfliktowa: administracja jest słaba, inwestycje poza turystyką ograniczone, a sytuacja polityczna zniechęca do zagranicznego zaangażowania, które mogłoby pomóc. Budynki, które były okazałe w epoce radzieckiej, poddane są trzydziestoletniemu zaniedbaniu. Tkanina społeczna terytorium, które wypędziło ćwierć miliona ludzi i nigdy im nie pozwoliło wrócić, nosi rany niewidoczne dla turysty fotografującego ruiny.

Sytuacja prawna podróżnych

Prawo gruzińskie jest jednoznaczne. Abchazja jest gruzińskim terytorium suwerennym pod okupacją. Wjazd do Abchazji reguluje Ustawa o Terytoriach Okupowanych, przyjęta w 2008 roku po wojnie.

Jedyne legalne przejście lądowe z Gruzji prowadzi przez most na Inguri i wymaga wyraźnej zgody Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Gruzji (dawniej Ministerstwa Terytoriów Okupowanych). Zgoda ta jest udzielana w wąskich celach — działalność humanitarna, łączenie rodzin, dziennikarstwo. Nie jest udzielana w celach turystycznych, a wnioski od turystów są odrzucane.

Wjazd z Rosji — przez przejście Psou na rosyjsko-abchaskiej granicy — jest nielegalny na mocy prawa gruzińskiego. Stanowi nielegalny wjazd na gruzińskie terytorium suwerenne bez wymaganego gruzińskiego zezwolenia. Konsekwencje są poważne: dożywotni zakaz wjazdu do Gruzji. Zakaz ten nie jest teoretyczny. Gruzińskie służby graniczne prowadzą ewidencję i dokonują krzyżowej weryfikacji. Podróżni, którzy wjechali do Abchazji z Rosji, byli odmawiani wjazdu do Gruzji przy kolejnych próbach. W niektórych przypadkach — szczególnie gdy dana osoba wielokrotnie wjeżdżała lub jest podejrzana o inne naruszenia — dochodziło do zatrzymania i ścigania sądowego.

Ma to praktyczne znaczenie dla każdego, kto zamierza odwiedzić Gruzję, region Kaukazu lub jakiekolwiek miejsce z gruzińskim przejściem granicznym w przyszłości. To nie jest grzywna. To trwały zakaz wjazdu do kraju o znacznym niezależnym zainteresowaniu, egzekwowany z rosnącą surowością. Zob. przewodnik bezpieczeństwa, aby zapoznać się z szerszym kontekstem dotyczącym gruzińskich wymagań wjazdowych, oraz przewodnik wizowy, gdzie wyjaśniono, jak działają gruzińskie pozwolenia wjazdowe.

Dlaczego większość podróżnych nie powinna tam jeździć

Samo ryzyko prawne jest przekonującym powodem, by unikać Abchazji. Istnieją jednak inne argumenty.

Terytorium to nie posiada niezależnego systemu prawnego w sensie międzynarodowym, żadnej ochrony konsularnej ze strony jakiegokolwiek zachodniego państwa i żadnych funkcjonujących gruzińskich służb ratunkowych. Jeśli coś pójdzie nie tak — choroba, wypadek, przestępstwo — ambasada nie może pomóc w żaden konwencjonalny sposób. Placówki medyczne są ograniczone. Infrastruktura dla niezależnych podróżnych jest minimalna poza obiektami nastawionymi na rosyjskich turystów w Gagrze.

Poza kwestiami praktycznymi: pytanie o znaczenie wizyty. Gospodarka Abchazji jest podtrzymywana przez rosyjskie wsparcie państwowe i wydatki rosyjskich turystów. Zachodni turysta odwiedzający ją z Rosji przyczynia się przynajmniej do politycznej narracji, że terytorium funkcjonuje jak normalna destynacja i że jego status polityczny nie jest kwestionowany. To może nie być przekaz, który zamierzasz wysłać. Warto o tym pomyśleć.

250 000 Gruzinów wysiedlonych z Abchazji i ich potomkowie nie mogli wrócić. Ich domy w wielu przypadkach zostały zniszczone lub zajęte. Popadające w ruinę hotele kurortowe, które tworzą atmosferyczne zdjęcia, zostały zbudowane radziecką pracą i opuszczone po wojnie, która wypędziła ćwierć miliona ludzi. Estetyka ruin w Abchazji jest nieodłączna od jej przyczyny.

Ludzie tam mieszkający

Żaden z tych argumentów nie jest wezwaniem do ignorowania człowieczeństwa ludzi, którzy dziś żyją w Abchazji. Abchaski lud ma własną kulturę, własny język, własne traumatyczne doświadczenie okresu radzieckiego i konfliktu lat 90. Wielu abchaskich mieszkańców osobiście nie dopuściło się aktów przemocy i nie ponosi odpowiedzialności za politykę swojego kierownictwa politycznego. Ormiańska społeczność rejonu Gagry ma własną, długo ugruntowaną historię w regionie. Zwykli mieszkańcy Suchumi — stojący w kolejce po chleb, utrzymujący domy, posyłający dzieci do szkoły — żyją w sytuacji, której indywidualnie nie wybrali i której indywidualnie nie mogą zmienić.

Ta złożoność nie rozwiązuje kwestii prawnych ani etycznych. Lecz podróżny, który jedzie do Abchazji bez jakiejkolwiek świadomości życia tam mieszkających — a zwłaszcza życia tych, którzy zostali wypędzeni i nie mogą wrócić — zaangażował się z zestawem instagramowych estetyk, a nie z miejscem.

Literatura uzupełniająca

Dwie książki są szczególnie cenne dla zrozumienia konfliktu abchaskiego i jego kontekstu.

The Caucasus: An Introduction Thomasa de Waala (2010, Oxford University Press) oferuje najjaśniejszy dostępny w języku angielskim opis trzech południowokaukaskich państw i konfliktów, które je ukształtowały, w tym Abchazji, Osetii Południowej i Górskiego Karabachu. De Waal relacjonował ten region jako dziennikarz od początku lat 90. i łączy głębię z rygorem rzadko spotykanym w tym kontekście.

Stories I Stole Wendell Steavenson (2002, Atlantic Books) nie dotyczy wyłącznie Abchazji, ale ukazuje Gruzję w bezpośrednim okresie posowieckim z reporterską precyzją i uczciwością. Steavenson spędziła w Gruzji i na terytoriach okupowanych czas jako dziennikarka pod koniec lat 90. i stworzyła jeden z najbardziej moralnie poważnych opisów regionu w jakimkolwiek języku.

Bezpośredni opis upadku Suchumi w 1993 roku — dziennikarstwo tamtego okresu, w dużej mierze zebrane w archiwach — daje żywy obraz tego, co się wydarzyło i komu.

Co zrobić zamiast

Gruzja oferuje znaczną głębię dla podróżnych zainteresowanych historią regionu, dziedzictwem radzieckim i konsekwencjami tych konfliktów — bez przekraczania na okupowane terytorium.

Trasa Tbilisi–Gori–Uplistsikhe prowadzi przez część Gruzji najbardziej ukształtowaną przez radziecką historię i najbardziej bezpośrednio dotkniętą wojną 2008 roku. Gori — miejsce urodzenia Stalina i miasto, które zostało krótko zajęte przez wojska rosyjskie w 2008 roku — ma ciężar, który nagradza poważne zaangażowanie. Muzeum Stalina w Gori jest genuiną ważną atrakcją właśnie z powodu swego nierozwiązanego charakteru. Tskaltubo, radzieckie miasto uzdrowiskowe koło Kutaisi, oferuje estetykę popadającej w ruinę architektury bez etycznych i prawnych komplikacji, z pełnym dostępnym kontekstem historycznym.

Historia Abchazji jest częścią historii Gruzji. Jej zrozumienie czyni Gruzję bardziej czytelną, a nie mniej.